Zoiets doe je niet – over normen en waarden – Column

www.nahverborgenkopzorgenblog.wordpress.com

Ingebakken normen en waarden, bepaalde leefgewoonten, we laten ze maar moeizaam los. We zijn het nou eenmaal gewend om volgens – meestal ongeschreven – regels te leven. Ze zijn ingegeven door de wetten van het sociaal verband. Hierbij kun je waarden zien als opvattingen over wat we binnen een samenleving of voor onszelf belangrijk vinden. Zorg om het milieu, goed onderwijs, respect voor elkaar en elkaars opvattingen, zorg om elkaar en zorg voor elkaar. Normen kun je zien als opvattingen over gedrag. Ben je beleefd, groet je de mensen op straat, sta je niet met je mobieltje aan je oor terwijl je aan het afrekenen bent… Vul maar aan. Per sociale groep kunnen normen nogal uiteenlopen en soms zelfs dwingend worden opgelegd. Alles wat buiten de groepsnorm valt kan op veroordeling van de groep rekenen. Hoe vaak hoor je niet afkeurend ‘zoiets doe je toch niet’, wanneer iemand in gebreke is gebleven en gedrag vertoont dat ongepast is volgens diezelfde ongeschreven regels. Die woorden appelleren aan het schuld- en schaamtegevoel van de ‘overtreder’. Die heeft iets enorm fout gedaan en zal dat weten ook. Hem wordt vakkundig de maat genomen. 

Het mooie van vergissingen

Zijn mensen die precies weten hoe het hoort met al die normen, dan zelf zo perfect dat zij menen het recht te hebben deze terechtwijzingen uit te delen? En soms zelfs af te straffen? Waarschijnlijk niet. Perfectie is niemand gegeven. Wie zonder fouten is, leert niets bij. Dat is nou juist het mooie van vergissingen – hoewel ik daarbij een uitzondering mag maken voor mensen die te maken hebben met onzichtbare beperkingen door niet-aangeboren hersenletsel. In het artikel Leren van eigen fouten – vergeet het maar kun je hierover lezen. De perfectie reikt in ieder geval vaak niet zo ver dat degene die terechtwijst zich afvraagt of er misschien iets aan de hand zou kunnen zijn waardoor een ander in zijn ogen in gebreke blijft; of er misschien hulp geboden moet worden – wat immers een waarde is die wij in deze samenleving hoog houden. Uitsluiting blijkt de ultieme straf op het niet kunnen naleven van normen en waarden die anderen stellen.

Niet weten

Voor veel mensen met niet-aangeboren hersenletsel en hun partners is dit bijna dagelijkse praktijk. Dat de getroffene is veranderd, dat zijn gedrag soms vervreemdend werkt, is een lastig gegeven dat zelfs voor de naasten al ingewikkeld genoeg is. Ja, ook ik begreep er in eerste instantie helemaal niets van. Maar ja, dat kwam omdat mijn getroffene en ik niet wisten dat er iets in dat hoofd van hem had plaatsgevonden. Het was er in geslopen. Had ik het toen maar geweten. Dat had veel vervelende momenten van onderling niet begrijpen en onenigheid gescheeld. Niet weten is lastig. Maar ik blijf erbij dat niet willen weten nog vele malen lastiger is. En dat is precies wat er gebeurt wanneer veroordeling en vooroordelen om afwijkend gedrag plaatsvinden.

Gedrag als gegeven aanvaarden

Pas na de tweede keer begreep ik dat er echt iets mis was. Als je dat weet, weet je ook dat je iemand niet altijd kunt aanrekenen dat hij afwijkend reageert, zich afwijkend gedraagt. Dat is geen reden om hem de maat te nemen of hem te dwingen zich naar jouw normen te gedragen. Je kunt er met hem over praten; je kunt proberen afspraken over dat gedrag te maken. Maar je kunt er niet op vertrouwen dat daarmee alles ook is opgelost. En soms kun je als partner niet anders dan het gedrag als een gegeven aanvaarden. Proberen te snappen hoe het in dat hoofd van hem toegaat, kan erg helpen. Inlevingsvermogen is daarbij best een handig hulpmiddel.

Op de proef gesteld

Mijn inlevingsvermogen werd eens behoorlijk op de proef gesteld. Bij het afstappen viel ik met een sierlijk boogje van mijn fiets. Mijn hoofd zwaaide een tikje door en kwam terecht op een grasveldje waarvan de grond zachtjes meebewoog. Ik voelde het licht bonzen. De grond dreunde wat na. Niets aan de hand, behalve dan een blauwe plek en een schaafwond op mijn been. Mijn hersenen echter leken twee dagen lang een loopje met me te nemen. Ongewild stapelde ik vergissing op vergissing. Je zou kunnen zeggen dat de sleutelbos twee hele dagen in de koelkast terug te vinden was. In zeer milde vorm gebeurde bij mij wat mijn getroffene al jaren dagelijks meemaakt. Ik kan je zeggen: ja, het maakt je boos en ellendig als er keer op keer iets schort aan de uitwerking van je taak. Mag het?

Angst voor het onbekende

nahverborgenkopzorgenblog.wordpress.comDoor deze gebeurtenis ben ik nog beter gaan snappen dat niet alles vanzelfsprekend is. Het blijkt helemaal niet zo vanzelfsprekend dat een mens zijn taken van voor naar achter perfect uitvoert. Je kunt het eerder beschouwen als een wonder als iets een keer perfect gaat. Waarom blijven wij mensen dan toch altijd maar hameren op de dingen die niet goed gaan – ze veroordelen? Waarom willen wij dit zelfs met alle geweld afstraffen? Is het angst voor de schaamte die het eigen falen met zich meebrengt? Angst voor het onbekende? Natuurlijk is het lastig als je het gedrag van iemand niet begrijpt en daarom niet goed weet hoe ermee om te gaan. Dat is geen reden om iemand te wantrouwen. Dat is geen reden om iemand te veroordelen en te laten vallen.

Onbevooroordeelde benadering

Ik pleit voor de onbevooroordeelde benadering. Nieuwsgierigheid en leergierigheid kunnen daarin leidend zijn. Probeer eens te achterhalen welke motieven en beweegredenen spelen achter gedragingen van de mensen om je heen. Het blijkt dan vast allemaal heel erg mee te vallen. Om het hier te houden bij mensen die te maken hebben met niet-aangeboren hersenletsel en de onzichtbare beperkingen die daarbij horen; en hun naasten: misschien kun je iets betekenen door alleen maar even te luisteren. Je kunt zeker iets betekenen door te proberen te snappen wat er in zo’n gezin aan de hand is.

Bevrijdend

Het werkt bevrijdend als je snapt dat iemand die bijvoorbeeld chronisch moe is en veel last heeft van allerhande prikkels, wat minder lang op een verjaardagsfeest blijft. Dan hoef je niet meer telkens te vragen waarom hij niet langer blijft. Ook handig wanneer je snapt dat iemand niet handig meer kan plannen. Dan weet je dat je de getroffene niet moet overvragen. Ook handig is het wanneer je snapt dat de partner van de getroffene soms moet inspringen omdat de getroffene weer eens iets afspreekt en daarbij zichzelf heeft overschat. Misschien moet je de uitleg of de vraag van een partner om rekening te houden met de beperkingen van de getroffene niet zien als een aanval op jouw tekortkomingen en dus gebeten en afwijzend reageren. Misschien is het dan tijd om even te luisteren en je gedragen volgens de waarde ‘zorg om een ander’. Begrijpen en willen begrijpen waarom iemand zijn leven noodgedwongen op een andere manier moet inrichten, maakt het leven voor de getroffene en zijn partner gemakkelijker. Dan hoeven ze niet steeds antwoord te geven op die eindeloze reeks vragen of verwijten die alleen vasthoudende niet-snappers blijven maken. Het werkt bevrijdend voor jezelf maar ook voor de getroffene en zijn naaste.

Zoiets doe je toch niet?

‘Zoiets doe je toch niet’ heb ik al lang geleden uit mijn lijstje standaardzinnen geschrapt. De zin wordt vaak gesteld in vorm van een vraag. Als ik deze woorden hoor bezigen, veer ik meestal op. Je kunt namelijk niet weten of iemand (je) zoiets niet doet. Dat hangt namelijk af van te veel factoren. Ben je bekend met de omstandigheden? Is er iets gebeurd? Zijn er dingen tussengekomen? Is iemand plotseling ziek geworden? Onderweg verongelukt? Is iemand langzaam maar zeker zonder het zelf te weten aan het dementeren? We kunnen niet alles weten, maar denken wel alles te weten. Hoe kunnen we oordelen op grond van onwetendheid? Toch is dat wat we doen. Met het grootste gemak zeggen we zeker te weten hoe alles in elkaar steekt en weten we zeker dat specifiek onze normen en waarden nageleefd moeten worden. Misschien zitten we er met onze normen en waarden wel helemaal naast.

Ja, zoiets doe je

Omdat de gevolgen van het niet openstaan voor afwijkend gedrag – en zeker niet als het gedrag plotseling afwijkt – soms desastreus zijn en in ieder geval emotionele conflicten oproepen, pleit ik er hier voor eerst kennis op te doen en dan pas te oordelen. Het geeft bij sociale interactie ruimte aan elke deelnemer. Wanneer je tot in de kern van je wezen als mens wordt geaccepteerd, ook al functioneer je niet zoals anderen, heb je met elkaar een wereld gewonnen. In een eerder artikel heb ik beschreven wat het voor iemand betekent niet gehoord te worden. Voor mij staat vast: luisteren en proberen te begrijpen; ja, zoiets doe je.

Advertenties

One thought on “Zoiets doe je niet – over normen en waarden – Column

  1. Veel uit je columns is herkenbaar. Onze zoon heeft NAH. Hij is 23 jaar en voor zijn omgeving zijn sommige dingen moeilijk te begrijpen.

    Like

Wat is jouw verhaal?

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s